Konsument

Wzrost dochodu nominalnego konsumenta przesuwa ceteris paribus, linię budżetową w prawo, natomiast spadek dochodu przesuwa linię budżetową w lewo. Założenie ceteris paribus odnosi się w tym przypadku do cen dóbr, które traktujemy jako niezmienne. Ponadto zakładamy, że dochód konsumenta jest wydatkowany w całości na zakup dóbr, czyli że konsument nie oszczędza części swojego dochodu.
Ogólna zależność zmian popytu od zmian dochodu konsumenta wygląda następująco: w miarę wzrostu (spadku) dochodu, rosną (spadają) rozmiary popytu konsumenta na dobro X i Y.
Wzrost dochodu konsumenta wywołuje nie tylko wzrost popytu na dobra. Konsument przechodzący z niższego poziomu dochodu na poziom wyższy zmienia strukturę konsumpcji. W rezultacie zmian struktury konsumpcji popyt konsumenta na niektóre dobra wzrasta wraz ze wzrostem dochodu, a na inne spada.
Dobra kupowane przez konsumenta można podzielić na dwie grupy, w zależności od tego, jak zmienia się wielkość popytu konsumenta na dane dobro w reakcji na wzrost jego dochodu. Są to dobra normalne i podrzędne (niższego rzędu).
Dobra normalne - jeżeli wzrasta dochód konsumenta, a ceny dóbr pozostają niezmienione, wówczas wielkość popytu konsumenta na dane dobro wzrasta.
Dobra podrzędne (niższego rzędu) - jeżeli wzrasta dochód konsumenta, a ceny dóbr pozostają nie zmienione, wówczas rozmiary popytu na dane dobro zmniejszą się.
W rzeczywistości gospodarczej przeważają dobra normalne, natomiast dobra podrzędne są znacznie mniej liczne. Konsument, którego dochody są stosunkowo niskie, konsumuje znaczne ilości wędlin i mięsa gorszego gatunku. W miarę wzrostu dochodu konsument kupuje więcej szynki czy polędwicy, natomiast mniej wyrobów mięsnych i wędliniarskich gorszego gatunku (np. pasztetowej, salcesonu, żeberek itp.). Te ostatnie produkty są więc dobrami podrzędnymi.
Uwzględniając swoje preferencje, dotyczące kombinacji dóbr możliwych do osiągnięcia ze względu na posiadane zasoby, konsument poszukuje sytuacji optymalnej, która umożliwi mu osiągnięcie maksymalnych korzyści z konsumpcji. Wychodząc z tego założenia zastanówmy się, co stanie się, gdy wzrośnie cena dobra X przy nie zmienionej cenie dobra Y i stałym dochodzie.
Wzrost ceny dobra X sprawia, że przy nie zmienionej cenie dobra Y, dobro X staje się droższe, natomiast dobro Y staje się relatywnie tańsze. Może to skłonić konsumenta do zastąpienia dobra X (relatywnie droższego), dobrem Y (relatywnie tańszym). W wyniku takiego działania popyt konsumenta na dobro X zmniejszy się, natomiast popyt na dobro Y wzrośnie.
Przyjęliśmy założenie, że dochód konsumenta jest stały, dlatego też przy nie zmienionym dochodzie będzie on mógł kupić mniejszą ilość dobra X, gdy cena jego wzrośnie. Siła nabywcza dochodu konsumenta zmniejsza się - spada dochód realny konsumenta. Spadek siły nabywczej dochodu konsumenta wpływa w następujący sposób na popyt - na dobro X i Y:
-    jeżeli dobra X i Y są dobrami normalnymi, wówczas nastąpi spadek kupowanych ilości obydwu dóbr,
-    jeżeli dobro X jest dobrem podrzędnym, wówczas ilości kupowanego dobra X wzrosną.
Prawo Engla
Podsumowując możemy powiedzieć, że wzrost ceny dobra X uruchamia działanie dwóch sił wpływających na decyzję konsumenta:
-    pierwszą z nich jest efekt substytucji polegający na tym, że wzrost ceny dobra X skłania konsumenta do zastępowania dobra X przez dobro Y,
-    drugą z nich jest efekt dochodowy polegający na dostosowaniu popytu na dobra X i Y do zmiany realnego dochodu konsumenta.
Efekt substytucji działa zawsze w jednym kierunku: dobro relatywnie tańsze zastępuje dobro droższe. Efekt dochodowy zależy od tego, czy dobro jest normalne czy podrzędne.

Efekt substytucji i efekt dochodowy w teorii równowagi konsumenta dodatkowo objaśnia prawo popytu, będące jednym z istotnych elementów mechanizmu ryn-kowego.